W czasie II wojny światowej wielu zakonników, kierując się Ewangelią i chrześcijańskim obowiązkiem miłości bliźniego, angażowało się w pomoc osobom prześladowanym przez niemieckiego okupanta. Wśród nich byli także michalici, którzy podejmowali działania na rzecz ratowania i ochrony dzieci polskich oraz żydowskich. Ich działalność, prowadzona często w warunkach zagrożenia życia, stanowi ważną część historii Zgromadzenia Świętego Michała Archanioła i jego posługi wobec najbardziej bezbronnych. Książka „Zaangażowanie zakonów męskich w pomoc Żydom w czasie II wojny światowej” przypomina te postawy i otwiera przestrzeń do dalszego poznawania historii zakonnej pomocy świadczonej w czasie Holokaustu. Jednym z autorów książki jest michalita ks. Roman Majka CSMA, którego artykuł „Apostolska działalność opiekuńcza Księży Michalitów na rzecz dzieci polskich i żydowskich” pragniemy przybliżyć naszym Czytelnikom. Komisja Historii i Tradycji przy Konferencji Wyższych Przełożonych Zakonów Męskich w Polsce podjęła próbę opisania tej, dość odległej już przeszłości, dotyczącej zaangażowania zakonów męskich w pomoc Żydom w czasie II wojny światowej. Zadanie to było szczególnie trudne ze względu na zniszczenie lub zaginięcie wielu dokumentów oraz odchodzenie świadków tamtych wydarzeń. Tym większe znaczenie mają zachowane materiały źródłowe i świadectwa, które pozwalają przywracać pamięci postawy zakonników niosących pomoc prześladowanym. W ten kontekst wpisuje się artykuł ks. dra hab. Romana Majki CSMA, poświęcony działalności michalitów na rzecz dzieci polskich i żydowskich.
Część I
Uwagi wstępne
Błogosławiony Bronisław Markiewicz, inicjując apostolską działalność opiekuńczą na rzecz dzieci polskich i pochodzenia żydowskiego z rodzin: ubogich oraz zaniedbanych moralnie i duchowo, nadał tej działalności strukturalne ramy organizacyjne1.
W tym celu założył stowarzyszenie Towarzystwo „Powściągliwość i Praca”, oraz dał początek Zgromadzeniu Świętego Michała Archanioła (CSMA). W ten sposób apostolska działalność opiekuńcza, którą prowadzili Księża Michalici w okresie zaborów oraz pierwszej i drugiej wojny światowej na rzecz dzieci miała ukształtować ich młode charaktery.
Kilkanaście lat temu wydano wiele publikacji naukowych na temat apostolskiej działalności opiekuńczej, prowadzonej w michalickich zakładach wychowawczych2. Działalność apostolska Księży Michalitów, ujęta w aspekcie opiekuńczo-pedagogicznego kształcenia i wychowania dzieci, była przedmiotem rozważań naukowych autora niniejszego opracowania. W tym miejscu wypada przytoczyć publikacje: Działalność wychowawcza i edukacyjna księży Michalitów jako pomoc państwu polskiemu (w świetle zasobu Archiwum Generalnego Zgromadzenia Św. Michała Archanioła) - (komunikat), [w:] Kościół i Państwo. Opracowanie ilustrujące stan społeczeństwa polskiego w okresie drugiej wojny światowej, w świetle dokumentacji zasobu archiwum generalnego Księży Michalitów: Obraz społeczeństwa polskiego (w świetle dokumentów zasobu archiwalnego Archiwum Generalnego Zgromadzenia św. Michała Archanioła), [w:] Duchowieństwo i Laicy.
Warto też zwrócić uwagę na opracowanie: Kulturotwórczy i społeczny wpływ bł. Bronisława Markiewicza na Kościół rzymskokatolicki (w świetle spuścizny archiwalnej Archiwum Domowego Zgromadzenia św. Michała Archanioła w Miejscu Piastowym), [w:] Kościół i społeczeństwo. Studia nad obiegiem informacji i konfliktami zbrojnymi w dawnych i nowych wiekach, w którym znajdują się wzmianki na temat apostolskiej działalności opiekuńczej na rzecz dzieci potrzebujących pomocy5.
Opracowanie: Błogosławieni Księża Michalici wobec terroru wojennego (w świetle spuścizn archiwalnych Archiwum Generalnego Zgromadzenia św. Michała Archanioła), [w:] Kościół i społeczeństwo. Studia nad obiegiem informacji i konfliktami zbrojnymi w dawnych i nowych wiekach, zawiera informacje z życia i działalności bł. Księży Michalitów, Wojciecha Nierychlewskiego i Władysława Błądzińskiego6. Relacje zebrane przez ks. Jana Boćkowskiego, z których wynika, że księża i bracia michalici, oraz osoby świeckie: wielokrotnie nieśli pomoc społeczeństwu żydowskiemu7.
Szczegółowe relacje na temat pomocy świadczonej społeczeństwu żydowskiemu ks. Jan Boćkowski zamieścił także w opracowaniu: Historia Zgromadzenia Św. Michała Archanioła w Polsce w latach 1921-1951.
Jak z narażeniem własnego życia społeczeństwo polskie udzielało pomocy społeczeństwu żydowskiemu opisuje ks. Marcin Aleksander Różański w artykule: Struga w latach 1939-19459. W opracowaniu: Działalność michalitów w czasie drugiej wojny światowej podczas okupacji niemieckiej, wskazuje, że w taką pomoc zaangażowało się wielu księży michalitów10.
W jaki sposób Księża Michalici nieśli pomoc społeczeństwu żydowskiemu podczas drugiej wojny światowej, zostanie przedstawione w prezentacji apostolskiej działalności opiekuńczej, prowadzonej w michalickich zakładach wychowawczych w Miejscu Piastowym (1892-1950), Pawlikowicach (1903-1950), Strudze (1936-1951), Targowiskach (1945-1951), Dziatkowiczach (1925-1939) i (1941-1942).
Rozwój działalności Księży Michalitów
Pomoc społeczeństwu żydowskiemu, którą świadczyło Zgromadzenie Świętego Michała Archanioła odbywała się w ramach jego struktur organizacyjnych. W podobny sposób niosło pomoc Towarzystwo „Powściągliwość i Praca”, które prowadziło własne Zakłady Wychowawcze. Pierwsze domy zakonne były organizowane w różnym czasie np.: Miejsce Piastowe (1921), Pawlikowice (1921), Dziatkowicze (1926), Struga (1930) i Targowiska (1945).
Zatwierdzenie Zgromadzenia wpisało się w dłuższy proces, podzielony na trzy etapy: przed kanoniczny (1897-1921), kanoniczny, związany z zatwierdzeniem Zgromadzenia przez metropolitę krakowskiego księcia Adama Stefana Sapiehę (1921-1966) i kanoniczny, związany z oficjalnym nadaniem Zgromadzeniu dekretu pochwalnego za posługi władzy sprawowanej podczas pontyfikatu św. Pawła VI (od 1966 roku do dzisiaj).
Aby włączyć się w działalność pomocy opiekuńczej na rzecz dzieci, w 1898 roku utworzono Towarzystwo „Powściągliwość i Praca”. W wyniku zmian organizacyjnych dokonanych w 1927 roku utworzono: Towarzystwo „Powściągliwość i Praca pod wezwaniem św. Michała Archanioła”.
Dnia 16 lipca 1940 roku kapituła generalna Zgromadzenia dokonała wyboru nowego przełożonego generalnego, którym został ks. Władysław Janowicz. W sprawozdaniu z dnia 17 lipca 1940 roku przełożony generalny wymienił m.in.: stan personalny profesów przygotowanych kompetencyjnie do pomocy opiekuńczej nad dziećmi i młodzieżą (ogółem 108, w tym 28 kapłanów, 42 braci i 38 kleryków). Apostolską działalność opiekuńczą na rzecz dzieci polskich i pochodzenia żydowskiego z rodzin: ubogich oraz zaniedbanych moralnie i duchowo, realizowano w ramach struktur Zgromadzenia, wcześniej Towarzystwa. Dzieło opiekuńcze pomocy materialnej i wychowanie powierzonych dzieci prowadzono w oparciu o dwa hasła: „Któż jak Bóg” i „Powściągliwość i Praca”. Odnoszenie wszystkiego do Pana Boga nadało michalickiemu dziełu sens, czyniąc dziecko powściągliwym i pracowitym. Dzieci i młodzież zaakceptowały zasady formacji chrześcijańskiej. Proces formacji nie tylko kształtował ich hart ducha, ale i ciało. Ponieważ wychowankowie michalickich zakładów wychowawczych wszystko wypracowywali sobie własną pracą. Zorganizowana praca u podstaw wzbudzała wzajemny szacunek wobec przełożonych domów, dyrektorów, kierowników, wychowawców, nauczycieli przedmiotów i zawodów oraz rówieśników. (Obecnie w 2022 rok ogółem stan profesów wynosi 307, w tym 265 kapłanów, 12 braci, 24 kleryków, 6 nowicjuszów).
Pomoc w Zakładzie Wychowawczym w Miejscu Piastowym
Podczas drugiej wojny światowej pracę w zakładach wychowawczych wykonywały dzieci polskie i żydowskie. Z relacji ks. Wincentego Stachowskiego wynika, że naziści niemieccy wielokrotnie prowadzili akcje eksterminacji, której celem było masowe wyniszczanie społeczeństwa żydowskiego. Z tego powodu, przez kilka lat okupacji niemieckiej w zakładzie wychowawczym, w Miejscu Piastowym ukrywał się jego dawny wychowanek, Józef Goldfeld wraz ze swoim dwunastoletnim synem11.
Ks. Jan Boćkowski podaje, że Józef Goldfeld pracował w warsztacie krawieckim, a jego syn miał na imię Jerzy i pobierał naukę w zakresie szkoły powszechnej12.
Żona Józefa z córką ukrywała się w domach prywatnych Miejsca Piastowego i domu zakonnym Sióstr Michalitek w Miejscu Piastowym. W 1941 roku Goldfeldowie przybyli do Miejsca Piastowego ze Lwowa, które wówczas było pod okupacją niemiecką. Według relacji ks. Wincentego Stachowskiego Księża Michalici ukrywali także Żyda Władysława, który w zakładzie wychowawczym, w Miejscu Piastowym przyjął nazwisko Rzeszowski, ponieważ Rzeszów był miejscem jego urodzenia. W zakładzie wychowawczym w Miejscu Piastowym prowadził zakładową orkiestrę. Był też zecerem w drukarni. Władysław obawiał się, że może go ktoś zadenuncjować władzom niemieckim, w 1942 lub 1943 roku udał się do Sandomierza i tam podjął pracę w drukarni. Warto wskazać, że wśród wychowanków w czasie drugiej wojny światowej, były także dzieci pochodzenia żydowskiego jak np. Broda, którego przywiózł ks. Edward Bała od sióstr zakonnych z Krosna. Po zakończeniu działań wojennych został on odebrany przez swojego ojca, który powrócił z obozu w Dachau i przewieziony do Krakowa13.
Według relacji ks. Jana Wojtunika w zakładzie wychowawczym, w Miejscu Piastowym Księża Michalici ukrywali jeszcze kilka osób pochodzenia żydowskiego14. Wśród wychowanków zakładu wychowawczego ks. Jan Wojtunik wymienia jeszcze wspomnianego wyżej Józefa Goldfelda, który był podopiecznym bł. Bronisława Markiewicza15.
Z relacji br. Antoniego Gordona wynika, że Józef Goldfeld został zadenuncjowany przez jednego żołnierza Wermachtu, który doniósł na Józefa Goldfelda swojemu dowódcy, z powodu dość wyraźnych nordyckich rysów twarzy16. Dowództwo zgłosiło ten fakt na policję niemiecką, która zabrała Józefa Goldfelda do badania, szpitala w Krośnie. Ponieważ Józef Goldfeld zbadany przez lekarzy, nie miał znaku obrzezania został zwolniony. Gdy ktoś ponownie doniósł na Józefa Goldfelda policji niemieckiej, która zjawiła się po raz drugi w zakładzie wychowawczym br. Antoni Gordon podał błędnie, że jest nie obecny ponieważ udał się do Krosna. Tymczasem Józef Goldfeld pracował nadal w warsztacie krawieckim. Do Józefa Goldfelda nie doszła też żadna informacja, jakoby miał przebywać w Krośnie17.
Według relacji ks. Józefa Miareckiego Józef Godfeld przebywał wraz z rodziną w Miejscu Piastowym do końca drugiej wojny światowej18. A po wojnie Józef Goldfeld z żoną, córką i synem udali się do Krakowa i zamieszkali tam na stałe19.
Według relacji Henryka Borkowskiego pomoc świadczona społeczeństwu żydowskiemu podczas drugiej wojny światowej wychodziła także poza Zakład Wychowawczy w Miejscu Piastowym. Kiedy okupanci niemieccy w 1940 lub 1941 roku masowo wywozili ludność żydowską do tymczasowego obozu w Rymanowie, cała społeczność żydowska z okolicy, często przychodziła do Zakładu Wychowawczego w Miejscu Piastowym aby zaspokoić głód, ponieważ obóz ten nie był całkowicie zamknięty. Z relacji Henryka Borkowskiego wynika, że Księża Michalici nieśli pomoc, każdemu, kto o nią poprosił. Henryk Borkowski podaje, że Księża Michalici zaopiekowali się też pewną żydowską rodziną o nazwisku Schachne, przebywającą w miejscowości Łężany, znajdującej się sąsiedztwie Miejsca Piastowego20.
Ks. dr hab. Roman Majka CSMA
Cover photo: Grafika inspirowana motywem okładki książki „Zaangażowanie zakonów męskich w pomoc Żydom w czasie II wojny światowej”. Źródło inspiracji: Jezuici.pl.
Przypisy
1. Bł. Bronisław Markiewicz, ur. 13 lipca 1842 roku w Pruchniku koło Przemyśla. Święcenia kapłańskie przyjął 15 września 1867 roku w Przemyślu. W latach 1867-1885 pracował w Harcie jako wikariusz, w Przemyślu w katedrze, studiował na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie i na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, pracował jako proboszcz w Gaci i następnie w Błażowej. Od 1882 roku wykładał teologię pastoralną w Seminarium Duchownym w Przemyślu. W latach 1885-1892 przebywał we Włoszech i tam 25 marca 1887 roku złożył profesję wieczystą, następnie pracował w Miejscu Piastowym jako proboszcz parafii i zakładał zakłady wychowawcze dla dzieci. Zmarł 29 stycznia 1912 roku w Miejscu Piastowym i tam został pochowany. Był najpierw księdzem diecezjalnym, następnie salezjaninem i założycielem zgromadzenia Księży Michalitów.
2. W prezentacji apostolskiej, pedagogiczno-wychowawczej działalności prowadzonej przez Księży Michalitów, autor odniósł się m.in. do zamieszczonych w materiałach pokonferencyjnych z lat 2008-2012. Wiele tych publikacji stały się pokłosiem wygłoszonych referatów na sympozjach naukowych w Szkole Wyższej Przymierza Rodzin w Warszawie, która obecnie nosi nazwę Collegium Verum.
3. R. Majka, ks. CSMA, Działalność wychowawcza i edukacyjna księży Michalitów jako pomoc państwu polskiemu (w świetle zasobu Archiwum Generalnego Zgromadzenia św. Michała Archanioła) - (komunikat), [w:] Kościół i Państwo, Warszawa 2008, s. 61-70.
4. R. Majka, ks. CSMA, Obraz społeczeństwa polskiego (w świetle dokumentów zasobu archiwalnego Archiwum Generalnego Zgromadzenia św. Michała Archanioła), [w:] Duchowieństwo i Laicy, Warszawa 2010, s. 51-60.
5. R. Majka, ks. CSMA, Kulturotwórczy i społeczny wpływ bł. Bronisława Markiewicza na Kościół rzymskokatolicki (w świetle spuścizny archiwalnej Archiwum Domowego Zgromadzenia św. Michała Archanioła w Miejscu Piastowym), [w:] Kościół i społeczeństwo. Studia nad obiegiem informacji i konfliktami zbrojnymi w dawnych i nowych wiekach, Warszawa 2012, s. 147-157.
6. R. Majka, ks. CSMA, Błogosławieni Księża Michalici wobec terroru wojennego (w świetle spuścizn archiwalnych Archiwum Generalnego Zgromadzenia św. Michała Archanioła), [w:] Kościół i społeczeństwo. Studia nad obiegiem informacji i konfliktami zbrojnymi w dawnych i nowych wiekach, Warszawa 2012, s. 239-249.
7. Ks. Jan Boćkowski, ur. 20 czerwca 1912 roku w Dziecinowie. Przybył do Zgromadzenia Świętego Michała Archanioła w Miejscu Piastowym 07 czerwca 1943 roku. Profesję wieczystą złożył 29 września 1948 roku, a święcenia kapłańskie przyjął 25 czerwca 1955 roku. W Zgromadzeniu przebywał na różnych placówkach, m.in. w Pawlikowicach jako katecheta (1957-1961), w Bydgoszczy jako przełożony domu (1966-1969), w Krakowie na Woli Justowskiej, kapelan sióstr (1972-1991). Zmarł 16 sierpnia 2003 roku w szpitalu w Warszawie. Pochowany został 20 sierpnia 2003 roku w Strudze na tutejszym cmentarzu.
8. J. Boćkowski, ks. CSMA, Historia Zgromadzenia Św. Michała Archanioła w Polsce w latach 1921-1951, Kraków 1985 (maszynopis).
9. M. A. Różański, ks. CSMA, Struga w latach 1939-1945, „Wspólnota Michael” (2002), nr 3 (92), s. 53.
10. M. A. Różański, ks. CSMA, Działalność michalitów w czasie drugiej wojny światowej podczas okupacji niemieckiej, Marki 2011, s. 64, 114.
11. Ks. Wincenty Stachowski, ur. 19 stycznia 1897 roku w Rybnej k. Krakowa. Przybył do Zgromadzenia Świętego Michała Archanioła 15 sierpnia 1910 roku, profesję wieczystą złożył 08 grudnia 1927 roku. Święcenia kapłańskie przyjął 29 czerwca 1928 roku. Pełnił w Zgromadzeniu różne funkcje, takie jak dyrektora Zakładu Wychowawczego w Dziatkowiczach (1934-1938), sekretarza generalnego w Miejscu Piastowym (1940-1952), mistrza nowicjuszy w Miejscu Piastowym (1962-1964). Zmarł 19 października 1981 roku w Miejscu Piastowym i pochowany 21 października 1981 roku na tamtejszym cmentarzu.
12. J. Boćkowski, ks. CSMA, Historia Zgromadzenia Św. Michała Archanioła w Polsce w latach 1921-1951, Kraków 1985, s. 370 (maszynopis).
13. Relacja I/nr 35 Księdza Wincentego Stachowskiego, byłego Mistrza Nowicjatu, dyrektora zakładów wychowawczych i sekretarza generalnego w latach 1940-1952, zamieszkałego w domu macierzystym, w Miejscu Piastowym, [w:] Relacje, t. II, s. 341-682 (P-Z), zebrał ks. dr Jan Boćkowski, Miejsce Piastowe 1977, s. 54-55 (435-436); Także, J. Boćkowski, ks. CSMA, Historia Zgromadzenia Św. Michała Archanioła w Polsce w latach 1921-1951, Kraków 1985, s. 370 (maszynopis).
14. Ks. Jan Wojtunik ur. 26 grudnia 1920 roku w Palikówce k. Rzeszowa. Przybył do Zgromadzenia Świętego Michała Archanioła 02 września 1934 roku. Profesję wieczystą złożył 25 sierpnia 1943 roku, a święcenia kapłańskie przyjął 08 kwietnia 1951 roku. Pracował na różnych placówkach w Zgromadzeniu, m.in. w Strudze pełniąc posługę przełożonego domu (1955-1957), ekonoma generalnego w Miejscu Piastowym i Strudze (1975-1978), proboszcza w Miejscu Piastowym (1978-1992). Zmarł w szpitalu w Krośnie 28 listopada 2003 roku i został pochowany na cmentarzu w Miejscu Piastowym.
15. Relacja I/nr 44 ks. Jana Wojtunika, byłego Dyrektora zakładów wychowawczych w Strudze i Miejscu Piastowym, obecnego Ekonoma Generalnego, zamieszkałego w Strudze, w Domu Generalnym, [w:] Relacje, t. II, s. 341-682 (P-Z), zebrał ks. dr Jan Boćkowski, Kraków 1979, s. 11 (565).
16. Br. Antoni Gordon ur. 22 grudnia 1906 w Biechowie. Przybył do Zgromadzenia Świętego Michała Archanioła 20 września 1933 roku. Profesję wieczystą złożył 02 października 1939 roku. Przebywał na placówkach Zgromadzenia w Miejscu Piastowym kilkakrotnie, Strudze (1952-1967). Zmarł w Miejscu Piastowym 14 lutego 1981 roku. Pochowany został 16 lutego 1981 roku w Miejscu Piastowym na miejscowym cmentarzu.
17. Relacja I/nr 10 Brata Antoniego Gordona, obecnego bibliotekarza, zamieszkałego w domu macierzystym, w Miejscu Piastowym 182, [w:] Relacje, t. I, s. 1-340 (B-P), zebrał ks. dr Jan Boćkowski, Miejsce Piastowe 1976, s. 6 (140).
18. Ks. Józef Miarecki, ur. 13 marca 1917 roku we Wodzisławiu. Przybył do Zgromadzenia Świętego Michała Archanioła 01 września 1936 roku. Profesję wieczystą złożył 08 lutego 1945 roku, a święcenia kapłańskie przyjął 8 kwietnia 1951 roku. Przebywał na placówkach Zgromadzenia w Miejscu Piastowym (1942-1946), w Toruniu (1951-1956), w Pawlikowicach od 1989 roku jako rezydent. Zmarł 05 czerwca 1995 roku w Pawlikowicach i został pochowany na tamtejszym cmentarzu.
19. Relacja I/nr 19 Księdza Józefa Miareckiego, członka Zgromadzenia Św. Michała Archanioła, zamieszkałego obecnie w domu zakonnym w Toruniu, ul Rybaki 59, [w:] Relacje, t. I, s. 1-340 (B-P), zebrał ks. dr Jan Boćkowski, Toruń 1975, s. 8 (278).
20. Relacja II/nr 1 Pana Henryka Borkowskiego, byłego dyrektora Szkół: Podstawowej i Zawodowej, prowadzonych przez Zgromadzenie św. Michała Archanioła w Miejscu Piastowym, zamieszkałego tamże, [w:] Relacje, t. IV: współpracownicy i wychowankowie, zebrał ks. dr Jan Boćkowski, Kraków 1976, s. 23.
